Verslag Medical Delta Café: ‘Van biologische profielen tot hersenatlas: de toekomst van precisiediagnostiek’

Wat betekenen de snelle ontwikkelingen in precisiediagnostiek voor onderzoek, preventie, behandeling en de economie? Drie Medical Delta hoogleraren deelden hun visie tijdens een Medical Delta Café in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden.

De stappen die momenteel worden gezet op het gebied van biotechnologie, moleculaire diagnostiek, AI en digitale gezondheidszorg zorgen voor vroegere diagnoses, nauwkeurigere behandelingskeuzes, continue monitoring en betere behandelresultaten voor patiënten. Proactieve, gepersonaliseerde preventie en gezondheidszorg komen daarmee dichterbij. Welke barrières zijn er nog voor een bredere toepassing in de praktijk en hoe kunnen we het proces versnellen?

Hierover vertelden de drie hoogleraren in korte presentaties. Onder moderatie van Medical Delta voorzitter prof. dr. Sanne de Vries was er ruimte voor vragen en discussie tussen het publiek en de sprekers.

Inzicht in vroege ziekteprocessen

De aftrap werd gegeven door prof. dr. Thomas Hankemeier. Hij integreert uitgebreide moleculaire gegevens met klinische informatie, gegevens over leefstijl en populatie-gezondheidsinformatie. Hierdoor krijgen zorgprofessionals een veel dieper inzicht in vroege ziekteprocessen en in de manier waarop patiënten reageren op interventies.

Het patiënttraject is in de praktijk vaak ingewikkeld, omdat het vaak veel tijd kost om tot de juiste diagnose te komen. Als voorbeeld noemt Hankemeier de veelvoorkomende aandoening endometriose. Ook veelvuldig doktersbezoek kan weinig resultaat geven omdat de diagnose soms jarenlang wordt gemist. Vaak is de hoop dat het vanzelf beter wordt. Dat is een probleem dat opgelost moet worden.

Het sluit aan bij wat we ‘passende zorg’ noemen: sneller komen tot de juiste diagnose

Zijn advies: “Kijk naar meerdere moleculaire parameters tegelijk in plaats van naar één. Zo komen we tot meer first time right diagnoses.” Om dat te kunnen doen, bouwt hij met zijn team aan een prototype dat microfluidica combineert met massaspectrometrie. Met chips kan zo tegen lage kosten een breed panel van honderden componenten worden gemeten. “Blijkt iets nog erg complex, dan kan het monster alsnog naar een lab worden gestuurd.”

Als het prototype werkt, kan het een brede moleculaire test worden die de zorg veel te bieden heeft. “Het sluit aan bij wat we ‘passende zorg’ noemen: sneller komen tot de juiste diagnose en dus ook kostenefficiënter behandelen,” zegt Hankemeier.

Hankemeier eindigt zijn presentatie met een oproep door het publiek erop te wijzen dat veel grotere bedrijven weinig zelf innoveren. Zij zijn vooral gericht op het investeren en opkopen van slimme startups. “Daar ligt een economische kans voor onze regio, we moeten meer stappen zetten om ondernemingen op te starten. Het Wennink-rapport ondersteunt deze aanpak, met investeringen vanuit Nederland zelf.”

Eerder iets doen aan ouderdomsziekten

Ouderdomsonderzoek laat zien dat een hogere leeftijd de grootste risicofactor is voor vrijwel alle grote ziektes, vertelt prof. dr. Eline Slagboom. Ze is voor het grootste deel van haar ‘aging life’, zoals het aan het begin van haar presentatie noemt, is een ‘aging researcher’. Bij haar jarenlange onderzoek viel haar op dat vooral tussen het 50e en 70e levensjaar veel te winnen valt met preventie. “Vaak gebeurt dat pas bij een wake-up call, zoals een hartaanval.” Met moleculaire diagnostiek probeert haar onderzoeksgroep eerder de persoonlijke risicofactoren van iemand in te schatten en mensen te bewegen om gericht aan hun gezondheid te werken, ruim voordat zich een groot ‘life-event’ zich voor doet.

De Leiden LangLeven studie verzamelt al decennialang data afkomstig uit verschillende cohorten en op verschillende momenten in het leven van duizenden deelnemers. Die data kunnen vervolgens worden gekoppeld aan factoren zoals eetpatroon, leefomgeving en aan data van wearables. Die combinatie geeft een goed beeld van iemands verwachte gezondheid en maakt het mogelijk om te zien of er een moment is waarop je gewaarschuwd kan worden dat het niet goed gaat.

Om deze bevindingen in de praktijk brengen, is een klein en eenvoudige methodiek nodig. Hiervoor is een algoritme ontwikkeld dat verschillende NMR-gebaseerde metabolieten combineert. Dit zijn stofwisselingsstoffen in het bloed die met een speciale magneetscan worden gemeten. Op basis van deze gegevens kan het algoritme een indicatie van je algehele gezondheid geven en uiteindelijk ook je sterftekans voorspellen. Met een vingerprik, die per post kan worden opgestuurd, kunnen mensen zelf bloed afnemen en hun gezondheid testen. Zodra de uitslag binnen is, kan je al gerichter aan je gezondheid werken. “Na drie maanden is het effect vaak al zichtbaar.”

We zijn op het punt gekomen dat je jezelf de vraag kan stellen of je wilt weten of je over tien of vijftien jaar ziek wordt

Met verschillende zorgprofessionals en organisaties is de test ingericht en kun je heel precies zien hoe het met je gezondheid is gesteld. “We zijn op het punt gekomen dat je jezelf de vraag kan stellen of je wilt weten of je over tien of vijftien jaar ziek wordt.” Voor Slagboom is het vooral belangrijk om mensen te laten zien hoe het met hun algehele gezondheid is, zodat ze er op tijd iets aan kunnen doen.

Ze denkt dat het kan leiden tot een systeemverandering, met meer aandacht voor persoonlijk gerichte preventie. “Hiervoor zijn veel partijen nodig, daarom pakken we dat in Medical Delta verband op.”

Een atlas voor hersenonderzoek

De presentatie van prof. dr. Boudewijn Lelieveldt begint gelijktijdig met de livegang van maar liefst 26 publicaties in Cell, waarvan zijn onderzoeksteam aan zes papers meewerkte. Het team van wetenschappers van het LUMC en TU Delft werkte jarenlang in Medical Delta verband aan de Cytosplore Viewer: software waarmee onderzoekers kunnen in- en uitzoomen op hersengebieden, cellen met elkaar kunnen vergelijken en kunnen zien hoe die van elkaar verschillen en met elkaar interacteren.

Het Medical Delta onderzoek maakt onderdeel van het grotere Brain Initiative Cell Atlas Network van onder meer het Allen Insitute. Aan de publicaties gaat jarenlang onderzoek vooraf. Het eerste project was het maken van een 3D-kaart van het brein waarop te zien is waar genen tot expressie komen. “Op een gegeven moment merkte het Allen Institute dat ons team eigenlijk software aan het bouwen was voor hun data,” memoreert Lelieveldt. Ze werden uitgenodigd om mee te werken aan grote artikelen. In 2022 werd het team van Lelieveldt betrokken bij het rangschikken van alle cellen in het brein.

“Onze rol is om alle data samen te brengen in een interactieve datavisualisatie. Hiervoor ontwikkelden we software die meerdere perspectieven biedt, zoals verbindingen binnen ruimtelijke domeinen en inzicht in ziekteontwikkeling en behandeling.”

Doel van het internationale onderzoek is om uiteindelijk alle miljarden hersencellen tot op celniveau in kaart te brengen, als ook de onderlinge interactie. Een belangrijk onderdeel daarvan, is het maken van een gemeenschappelijke codering, zo vertelt Lelieveldt: een uniforme taal waardoor hersenwetenschappers veel makkelijker informatie kunnen uitwisselen in plaats van bij elk onderzoek een eigen duiding te maken. “Het is nu meteen duidelijk of twee onderzoekers het over dezelfde cel hebben.” De gevonden oplossing is een soort alfabet voor celtypes en breingebieden.

Het is nu meteen duidelijk of twee onderzoekers het over dezelfde cel hebben

Drie bevindingen licht Lelieveldt uit: het is nu mogelijk om correlaties te zien tussen genexpressie en hersenfuncties. Het ‘hersencel-alfabet’ zorgt er dus voor dat informatie veel makkelijker gedeeld kan worden. En tenslotte is gebleken dat veel hersenceltypes van dieren en mensen overeenkomen, waarmee je er van uit kan gaan dat effecten zoals het ontstaan van een hersenziekte of toedienen van medicatie gelden voor dezelfde celtype in mens en dier.

Deze bevindingen zetten de deur open naar verder onderzoek voor preventie en behandeling van hersenziekten en hersenaandoeningen. Bij de nu gepubliceerde Cell-publicaties staan bijvoorbeeld al papers die aantonen welke cellen aangetast worden bij de ziekte van Parkinson en bij een specifieke epilepsievorm bij kinderen. “De komende jaren gaat onderzoek naar oorzaak en genezing van hersenziekten een vlucht nemen aan de hand van de hersenatlas.”

Hij eindigde zijn presentatie met een korte demo van de Cytosplore Viewer en een korte blik op de publicaties in Cell die op dat moment live gingen.

Wetenschap en ondernemerschap

In de afsluitende discussie tussen de sprekers en het publiek werd onder meer besproken hoe het onderzoek en de bevindingen ook gebruikt worden in onderwijs en het potentieel dat er is om ondernemingen rondom de bevindingen op te zetten. “Hier kan nog meer uitgehaald worden, bijvoorbeeld met betere ondersteuning en meer financiering voor beginnende bedrijven.” Ook werd geopperd nauwer samen te werken tussen wetenschap, ondernemerschap en investeerders zoals pensioenfondsen, met ondersteuning vanuit de overheid.

De aansluitende netwerkborrel gaf ruimte om in het sfeervolle museum na te praten over de drie keynotes.

Lees ook: Medical Delta onderzoek helpt navigeren in miljoenen hersencellen | Medical Delta

Foto's: Eelkje Colmjon